Skip to main content
Frankowicze w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Frankowicze w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Ostatnie dwa tygodnie upłynęły pod dyskusją nowego orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości UE wydanego w sprawie frankowiczów. Temat o tyle wzbudza emocje, ponieważ został on wydany w sprawie polskich frankowiczów przeciwko Raiffeisen Bank Polska (wyrok TSUE z dnia 03.10.2019 r., C-260/18) 1. W całej tej dyskusji, zapomniano jednak o kilku kwestiach, które dla tych już walczących z bankami i tych którzy dopiero zamierzają złożyć pozew przeciwko bankowi, mogą być istotne.

Przede wszystkim trzeba pamiętać, że choć nie wiem jak korzystny wyrok wyda Trybunał w sprawie kredytów indeksowanych czy denominowanych, to nie spowoduje on, że banki zaczną z automatu przeliczać / korygować zobowiązania. O ile w chwili udzielenia kredytu i jego spłaty na zasadach wskazanych w umowie dla banku to zysk, o tyle w chwili korekty zobowiązania (w szczególności gdy dochodzi do unieważnienia umowy kredytu) dla banku to strata. Z moich doświadczeń wynika, że banki nie idą również na ugodę. Dopóki nie zapadnie prawomocny wyrok na niekorzyść banku, dopóty nie zrobią one nic aby dojść do porozumienia z kredytobiorcą.

Trzeba również pamiętać, że sąd rozpoznający sprawę może zawsze dojść do odmiennego zdania, bo sprawa sprawie nierówna. Stan faktyczny ustalony na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, okaże się być odmienny od tego, który istniał w sprawie rozstrzygniętej na korzyść kredytobiorcy.

Jedno jest pewne, wyrok TUSE jest wiążący tylko w sprawie, w której sąd krajowy zwrócił się z pytaniem. Nie wyklucza to oczywiście możliwości posiłkowania się nim (i myślę że tak będzie) przez polskie sądy. W dotychczas sporządzonych uzasadnieniach orzeczeń, sądy polskie bardzo często przytaczają orzecznictwo TSUE.  Poniżej wskazuję te najważniejsze.

W najnowszym wyroku TSUE z dnia 03.10.2019 r. w sprawie C-260/18, Trybunał orzekł, że:

  1. „Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy;
  2.  Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że z jednej strony skutki dla sytuacji konsumenta wynikające z unieważnienia całości umowy, takie jak te, o których mowa w wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‑26/13, EU:C:2014:282), należy oceniać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a z drugiej strony, do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie;
  3.  Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę.
  4.  Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy”.

Krótkie wyjaśnienie. Art. 6 ust 1 dyrektywy 93/13 stanowi: „Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”. Uwzględniając treść tego przepisu, Trybunał rozstrzygnął, że:

  • jeżeli usunięcie z umowy kredytu mechanizmu indeksacyjnego spowoduje zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (a moim zdaniem tak właśnie jest, ponieważ indeksacja ma bezpośredni wpływ na kwotę udzielnego kredytu i kwotę spłacanych rat kapitałowo – odsetkowych), to umowa taka nie może obowiązywać. W wyroku z dnia 14.03. 2019 r. ( w sprawie C‑118/17 Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt. 2, TSUE wypowiadał się już, że:

„klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu (…)  w związku z czym obiektywna możliwość utrzymania obowiązywania przedmiotowej umowy kredytu wydaje się w tych okolicznościach niepewna”,

  • o tym, czy umowa może być unieważniona w całości decyduje konsument, bo to on będzie ponosił tego skutki. Nie zawsze jest tak, że po rozliczeniu się stron, bank będzie zobowiązany do zwrotu nadpłaty. Może się również zdarzyć sytuacja odwrotna. Konsument po unieważnieniu całej umowy, będzie wciąż zobowiązany do zwrotu części udzielonego mu kapitału. W tej sytuacji to do konsumenta będzie należała decyzja, czy uda mu się zgromadzić w dość krótkim czasie odpowiednią kwotę,
  • zakazane jest uzupełnianie w umowie kredytu luk powstałych po usunięciu z niej klauzul niedozwolonych. Z mojego doświadczenia: banki zawsze próbują przekonać sąd, że w przypadku stwierdzenia abuzywności, spłaty powinne być przeliczane wg. kursu średniego NBP. Oczywiście, nie zgadzam się z takim stanowiskiem, ale to już temat na odrębny artykuł.

O ile wcześniej sądy polskie zastanawiały się co w ogóle zrobić z umową kredytu indeksowanego do waluty, o tyle dziś, orzekając w przedmiocie kredytów indeksowanych mogą zadawać sobie tylko pytanie: czy umowa bez indeksacji może trwać nadal z oprocentowaniem „LIBOR +marża banku”, czy też należy ją uznać za nieważną w całości. Jedno jest pewne, sądy polskie nie mają uprawnienia do modyfikacji postanowień umownych, tak aby nie były już one nieuczciwe.

W orzeczeniu C-260/18, Trybunał podtrzymał stanowisko, które prezentował w dotychczasowym orzecznictwie. I tak, w wyroku wydanym w sprawie C-26/13 (Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt), orzekł:

 1)    Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że:

 –        wyrażenie „określenie głównego przedmiotu umowy” obejmuje wprowadzony do zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem umowy kredytu denominowanego w walucie obcej warunek, który nie był przedmiotem indywidualnych negocjacji, taki jak ten rozpatrywany w postępowaniu głównym, zgodnie z którym to warunkiem do celów obliczenia rat kredytu stosowany jest kurs sprzedaży wspomnianej waluty, jedynie pod warunkiem, że zostanie ustalone, iż wspomniany warunek określa podstawowe świadczenie w ramach danej umowy, które jako takie charakteryzuje tę umowę, przy czym ustalenia tego powinien dokonać sąd odsyłający, biorąc pod uwagę charakter, ogólną systematykę i postanowienia rozpatrywanej umowy, a także jej kontekst prawny i faktyczny;

 –        tego rodzaju warunku – w zakresie, w jakim przewiduje on po stronie konsumenta zobowiązanie pieniężne w postaci obowiązku zapłaty w ramach rat kredytu kwot wynikających z różnicy między kursem sprzedaży a kursem kupna danej waluty obcej – nie można uznać za określający „wynagrodzenie”, którego stosunek jako świadczenia wzajemnego do dostarczonej przez kredytodawcę usługi nie może być przedmiotem oceny nieuczciwego charakteru na podstawie art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13.

 2)      Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku warunku umownego takiego jak ten rozpatrywany w postępowaniu głównym wymóg, zgodnie z którym warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by rzeczony konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne.

 3)      Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której umowa zawarta między przedsiębiorcą a konsumentem nie może dalej obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwego warunku, przepis ten nie sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu, które pozwala sądowi krajowemu zaradzić skutkom nieważności tego warunku poprzez zastąpienie go przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym”.

 Innymi słowy,  w sytuacji, w której umowa zawarta między przedsiębiorcą a konsumentem nie może dalej obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwego warunku, przepis art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu, które pozwala sądowi krajowemu zaradzić skutkom nieważności tego warunku poprzez zastąpienie go przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym. Zniwelowanie skutków nieważności nieuczciwego warunku poprzez zastąpienie go przepisem o charakterze dyspozytywnym ochronić ma konsumenta przed stwierdzeniem nieważności umowy w całości. Nieważność całej umowy mogłaby bowiem narazić konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w wyroku z 21.01.2015 r. w połączonych sprawach C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/1319 (Unicaja Banco, SA przeciwko José Hidalgo Rueda i in. i Caixabank SA przeciwko Manuel María Rueda Ledesma i in.), gdzie Trybunał stwierdził:

sąd krajowy ma możliwość zastąpienia nieuczciwego warunku przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym, pod warunkiem że to zastąpienie jest zgodne z celem art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i pozwala na przywrócenie rzeczywistej równowagi między prawami a obowiązkami stron umowy. Jednak możliwość taka jest ograniczona do przypadków, w których nieważność nieuczciwego warunku zobowiązywałaby sąd do stwierdzenia nieważności danej umowy w całości, narażając przez to konsumenta na penalizujące go konsekwencje.”

 Podobne stanowisko zajął TSUE w wyroku z 20.09. 2017 r. w sprawie, R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, C-186/163:

 „wymóg, zgodnie z którym warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by rzeczony konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne.”

 W wyroku z 21.12.2016 r. w połączonych sprawach C-154/15, C-307/15 i C-308/15 (Francisco Gutiérrez Naranjo i in. przeciwko Cajasur Banco SAU4, , Trybunał wyjaśnił, że :

 „art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku”.

 W wyroku z 26.03.2019 r. w sprawach C 70/17 i C 179/17 Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi oraz Bankia SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez Ramírez 5, Trybunał wykluczył z kolei, by sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach, ponieważ mogłoby to zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13:

„Oznacza to, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych”.

W świetle cytowanego orzecznictwa, jak i w świetle orzecznictwa sądów polskich (o tym następnym razem), jasne jest że w przypadku stwierdzenia przez sąd polski abuzywności postanowień umowy kredytu indeksowanego, denominowanego, pomiędzy stronami umowy – konsumentem a bankiem, musi być przywrócona równowaga. Uznanie, że postanowienia określające zasady przeliczania kwoty kredytu na walutę obcą są niedozwolonymi postanowieniami umownymi, oznacza, że zgodnie z art. 385¹ § 1 zd. 1 k.c., nie wiążą one konsumentów. W zdecydowanej więc większości przypadków będzie to oznaczało prawo konsumenta do żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

  1. http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf;jsessionid=5D0EC2581D6862A899E72E9323E4E529?text=&docid=218625&pageIndex=0&doclang=PL&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=3191591
  2. http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=211709&pageIndex=0&doclang=PL&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=2412934
  3. http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=194645&pageIndex=0&doclang=PL&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=3208220
  4. http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?docid=186483&doclang=PL
  5. http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=212227&pageIndex=0&doclang=PL&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=3209748

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *